28 Septembre 2003.- LE COIN DE CARL PARLANT DE TOUT ET DE RIEN.-


 

HAITIAN CREOLE VERSION OF “CARL’S CORNER” ON RADIO FOCUS, NEW YORK CITY, SUNDAY, 28 SEPTEMBER 2003.

KWEN KAL RADIO FOKUS.- 28 SEPTEMBRE, 2003.

Onè, respè, frè-zanmi-m Kal!

Map tande kronik ou yo nan "Radio Focus" chak dimansh.  Wete chapo! 

SIYEN: Zanmi kanmarad-ou, Pwofesè Gérard Férère, Ph.D

PWEMYE PAJ

Bonswa la sosyete. Mèsi Ari Jozèf. Mèsi tout zanmi ak lenmi-m yo ki, wè pa wè, se pou yo pran ti-chez bass yo pou yo koute “Kwen Kal Rayo Fokis-la.” Mwen salyue tout moun a la rond badè. Mwren renmen tout limanite, se ladan-l m-soti menm jan a nou tout apre kèk voye moute plezi zansèt nou, ki fè nou parèt pou yon bout tan nan lakou planèt latè-an.An nou chanje pawol-la: “Depi nan guinen nèg renmen nèg.” Map koumanse!

Revolysion 46 la sete yon nouvo devlopman nan listwa peyi Dayiti. Se pwemyie fwa yon junt 3 militè te pran pouvwa-an kon yon institusyion o lie de yon sèl moun. Jint-la te blije fè eleksyon plizou-mwen dyanb ak yon asanble nasyional ki antre an fonksion mwa me lanne 1946. Asanble-a chwazi 16 a-out lanne 1946 pou li te nonmen yon prezidan.

Mezanmi, tout kandida-yo te nwè, milat pat ladan-li apre Lesko, menm jan ak makout ki pat dwe ladan-li nan eleksyon, apre revolysion 7 fevriye lanne 1986-la. 7 Janvyie lanne 1946 se te revandikasyon moun nwè kont klass milat Lesko-an, 7 Fevriye lanne 1986 sete revandikasyon pèp ayisyen-an kont diktatu a vi kraze-zo Divalye-an. Makout pat ladan-li.

Lanne 1946 kandida ki tap mennen sete depite Vèrèt Dimase Estime, ansyen minis ledikasyon nasyonal anba prezidan Vensan; Felix D’Orleans Juste Constant, lidè pati kominis aysisyien-an; Demosthène Pétrus Calixte, nèg ki te ale mande diktatè dominiken-an Trujillo-an proteksyon, lè prezidan Vensan te fand nan fifty-one li. Se Daniel Fignolé, lidè pati MOP-la, Mouvman Ouvriye ak Peyizan, lèt nan nen, 26 grenn rekolt kafe sou tèt-li, ki te chwazi kolonel ayisyen-dominiken Demostèn Petrus Kalix kon kandida-li.

Estime, yon nèg save, pitit yon abitan an deyo nan kanton Vèrèt, te reprezante aspirasyon klass boujwa nwè-a, e li te gen sipow klas moyenn nwè-a ak popilasyion nan Nò yo. Biyon Pyiè-Lwi sete kandida yon milionè blan Jamaiken-Ayisyien ki te rele Osval Jon Brant. Biyon se te kandida Chal Fonbren tou, papa mwen, yon katron je ble save nan politik depi anba prezidan Sid Datignav.

Te gen Edgar Nere Numa, nèg Okay, kandida senatè Louis Dejoie yon milat. Dejwa te pitit-pitit-pitit prezidan Fab Nikola Jefra. Dejwa depi lanne 1946 te vle mete tèt-li kandida a la prezidans, jis lè Chal Fonbren te blije di-li:” Mouri poul-ou tande, “Babs.” Sete ti-non Dejwa.”  La ptit istwa. Parantez pèsonel. Anvan pou senatè-yo ak depite te vote pou yon prezidan lanne 1946,  milyonè Brandt te bay Chal Fonbren, lakay-li, douvan mwen, yon sashe plen kob likid ladan-li pou li te separe ak senatè epi depite yo, lajan pou te ashte figu-yo e pou yo te vote pou Biyon Pyiè Lwi, nan eleksyion dezyèm degre-an.

Apre eleksyon-an, Biyon pa pase e se Estime yo bay chez boure-an. Papa mwen fè-m yon leson, nèg onèt ak la sajèss, jou sa-a. mwen pa janm blyie. Nou rive kay Brandt tout zanmi te rele OJ. OJ gade papa mwen e li di-li: “Chal, vakabon palemantè-yo pran kob-la e olye pout e vote Pyè Lwi yo vote pou Estime, se pa sa? Senatè Fonbren ak gwo je ble-li, gade Brant, li louvri valiz-li e li di Brant:“ Men kob-ou mon shè mwen pa jam bay cink  ladan-li.”

Brant mande-li poukisa ? Chal Fonbren repond paske plis lajan ou mèt deyo, plis pral gen koripsyon, e si mwen pat aksepte pran kob-la, ou ta bay yon lot senatè-li. Anplis jan ou di-an, yo ta pran kob-la e yo ta vote pou moun ki nan lide-yo. OJ, pantan. Li gade senatè Fonbren e li di li, nan ka sa-a, Chal, pran kob la, fè kichoy pou peyi-an avè-li.

Papa mwen gade Brant ak gwo je ble li-yo e li di-li: “ Gade, OJ, fè respè-ou tande. Li remèt li tout lajan-an. Se pwemyie fwa nan vi mwen jou sa-a, douvan gwo transaksyion sa-yo, (mwen te gen yon 13 lanne sou tèt mwen) mwen bwè yon grog ak tonton Brandt epi tonton mwen.

Konye-a se diven rouj mwen bwè, pou fè kè-m bat wololoy.

 

PWEMYE KOUT RIDO.- Apre dezièm skruten, Asanble Lejislativ-la bay Estime prezidans-la ak majorite vwa-yo. Eleksyon Estime-a te reprezante yon chanjman nan tradysion politik peyi Dayiti,  byen ke tout moun konnen Estime te resevwa sipo kèk gwo chabrak militè, e se yon prezidan civil li teye.

“Titim” jan yo te konn rele-li, pitit peyizan, li te bay enpresion li pat renmen lelit-la ak la plipa moun nan milatri-a. ( La ptit istwa. Parantez pèsonel. Sa pat deranje Estime, anvan li te vin prezidan, bèl mashin li-an te rele  “ le tombeau des mulatrèsses” sa ki te vle di cèkey medam po rouj-yo. La ptit istwa deklare ak moun ki te prosh Titim, se Estime li men-m ki te rele mashin-li konsa; pa gen la fimen san dife. Titim pat yon sen.

Mwen te konn sa byien kon ti-gason tripot; se nan kwen lakay mwen avni O nan Potoprens, an fas lotel Splendid, Titim te rete. Anplis Titim marie ak yon milatrès lelit anvan li vin prezidan. Gad de kow-li nan palè nasyonal sete lietnan Maurice Carrié, bo fwè-li, ki te marie ak sè Madan Estimé. Moris sete yon katron je vèt ki te dan lelit-la, pitit Evremont Carrié, vwazen mwen aveni N nan potoprens.Li te fè kèk jou lakay mwen Nouyok nan lanne 60 yo an transit pou potoprens ). An nou kontynue.

Estime vreman nan koumansman prezidans-li, li te demoutre yon atansyon pou pèp-la. Ak nouvo konstitusyon-an, novanm lanne 1946, Estime te pwopose yon lwa pou bay moun sekurite sosial menm jan ak tonton Sam, men lwa-a pa janm pase.

Estimé etabli systèm lekol an deyo; li enkouraje etablisman kooperativ nan bwa la kanpay; li augmante salè anplwaye leta; epi li bay klass mwayenn nwè-a ak klass pli ba-yo, reprezantasion nan anpil job nan sektè piblik-la.

Ak Lesko sete milat ki te gen preferans sa-yo. Yon lot bon bagay Estime fè, li peye dèt nasyonal peyi d-Ayiti-an anba administrsyon-li, ak sipow pèp ayisyien ki kontribuyue de gouden ak lot kraze-kob li te jwenn nan dyakout-li.

Mwa mas lanne 1946 Estime chanje non Gad Dayiti-an e li rele-li Lame Dayiti. Estimé bay militè milat-la Franck Lavaud, pli gwo grad-la: Brigadie Jeneral. Sete yon fason tou pou Estime, pou li ashte figu tonton Sam rasis lame sudis-yo, ki te fome Gad Dayiti-an ak ofisyièl milat-yo, pou yo te bali plis èd militè. Prezidan Estime ban-nou expozision bisantnè-an ki te gen anpil moun ak dwèt long ladan-li, men se pou moun rekonèt prezidan Estime sete yon pwogresis.

DEZYIEM KOUT RIDO.- De ki previen lame pran bot Estime ? Gen de rezon: Entrig lelit-la, ak anbysion pèsonel Titim. Lelit milat la pat kontan ak prezidan Estime paske li te esklu yo nan anpil job inpotan gouvènman-an kote yo te ka fè kob, men sa ki te fè yo plis move, Estime pase yon lwa pou mete gwo tax sou do yo, ankouraje syndika travayè mande plis kob, rekonèt relijion vodou-an kon de gouden ak 50 kob, ak relijion katolik-la. Sa te twop atò.

Tradysion lelit ayisyienn-lan se peyi Lerop ak legliz katolik li te chita. Lelit-la vin roklò tout bon. Li fè zanmitay ak gwo chabrak lame Dayiti-an, militè nwè ak milat. Ak kondysion ekonomik peyi-an ki vin gate, lelit la jwenn yon zanmi, yon komandan nwè kazèn Dessalin, kolonel Paul Eugène Maglwa. Mwa mai lanne 1950 Paul Maglwa pran bot Titim e li tounen ak menm junt militè 1946-la ki te pran bot prezidan Lesko, ak de menm militè milat-yo, Frank Lavaud ak Antwann Levelt.

(La ptit istwa. Parantez pèsonel. Anpil patizan Estime te prevni li Maglwa tap konplote kont-li. Yon jou, gen yon minis Estime ki plen zorey prezidan-an ak menm vyie zen-an nan biro palè-an. Prezidan Estime fwa sa-a deklare Abraham set ase. Li fè rele Maglwa nan biro la prezidans-la e li konfronte kanson fè an fomasyon ak minis jouda-an. Ki jan pawol la ye anko? 2 je kontre, manti kaba.

Kolonel Maglwa te gen rad militè-li sou li, bot sire-li nan pye-li, ak yon kravash-kwi kon yon fwet, nan men li. Li kravashe minis-la, ki mete a jenou pou mande padon douvan prezidan-an. Maglwa sove poul-li jou sa-a, ak kanson fè-li, men sete la verite: li tap roule Dimase de bo. Jouva, jouvien. Anba Franswa Divalie, minis sa-a Maglwa te fout kèk pataswèl vin minis anko.) An nou kontynue.

Sa ki fè Estime tonbe tou, li nasyionalize konpayi meriken fig banan-la ki fè mwens kob antre nan peyi-an; li fose anplwaye leta bay 10 a 15 pou san salè-yo pou defans nasional epi peye dèt peyi-an; kon anpil lot prezidan anvan-li epi apre-li, li seye chanje konstitusion peyi d-Ayiti pou li te kab rete sou pouvwa-an.

Apre yon majorite 11 senatè sou 21 vote kont pwopozisyon sa-a, pèp woklò ki kounye-an yo rele shimè, sakaje sena-an an ti moso. Dènyie zak sa-a bay lame Dayiti eskiz ak devwa-li pou yo te fose Titim bay la ri a blansh kom prezidan, 10 me lanne 1950. Sa fè 52 lanne. Militè sou lod kolonel Maglwa ale nan palè, pran Estime, yo mete-li nan yon avion pou peyi la Jamayik.

(La ptit istwa. Parantez pèsonel. Mezanmi, te gen yon milat lè sa-a ki pat vle wè Estime. Li te ale tire nan mashe kwa bosal potoprens pou fè pèp la gaye epi bay Estime la tranblay. La polis lè sa-a te bimen-l ak koko makak.

Apre Estime tonbe, Maglwa fè nonmen misye konsil jeneral peyi la Jamayik, kote Estime te chita kon ansyen prezidan ap kale wèss. Job konsil-la se pou li te fand nan fifty-one Estime la jounen kou lanuit nan vil Kingston. Kolonel Maglwa te vle Estime bay la ri–a blansh peyi Lajamayik ki bab pou bab ak peyi d-Ayiti.

Se sa ki fèt vreman apre yon ti tan ak Estime ki bay la ri-a blansh pou li ale rete vil Nouyok. Milat tèt chaje sa-a chanje koulè drapo lè Divalie moute opouvwa, e li vin youn de pli gwo makout kraze zo, anba Franswa Divalie . Non-li sete Lucien Chauvet.

Anba Lesko, Estime, Maglwa, Lucien sete zanmi fanmi mwen, zanmi-m tou. Li marie de fwa e papa mwen se te paren nos-li, nan de nos sa-yo. Lè yo fè lantèman-li potoprens anba Divalye, fwè mwen Masèl ki te nan peyi Lafrik an exil nan yon job Nasyon Zini, rekonèt rad smoking li te prete Lucien li pat jam remèt . Nan politik zanmitay pa a la mod. Gen yon sèl moun Lucien te pè kon de boush fizi: sete manman mwen ki pat nan grenn avè-li. ) An nou kontynue.

Franswa Divalie ki te minis travay prezidan Estime, jire 7 fwa douvan letènel, lè Maglwa pran bot Titim jou sa-a, 10 me lanne 1950, sa pa ta janm rive-li, si yon jou li ta vin prezidan. Li pa tap jam fè militè tradysionel-yo konfians.

Prezidan Estime pat populè lè li te pran pouvwa-an, 16 a-out lanne 1946. Lè li kite 10 mai lanne 1950, pèp la te avèk-li tèt kale. Kolonel Maglwa pa pèdu tan. Li bay demision-li nan junt militè-an e li poze kandidatu pa li pou prezidan.

Se pwemyie fwa nan listwa Dayiti pèp la te gen dwa ale vote pou yon prezidan. Tout citwayen gason ki te gen 21 lanne ou plis te gen dwa sa-a dapre nouvo lwa-an. Lame Dayiti, lelit-la, ak kèk patizan Estime mete tèt ansanm e yo voye moute Paul Eugène Maglwa prezidan Dayiti 6 desanm lanne 1950.

TWAZYÈM KOUT RIDO.- Lanne 1950 rive lanne 1954 Maglwa te taye banda-li jan li vle ak pouvwa, kob, bèl fam e la tryie. Gouvènman ak komès te benefisyie bon kondysion ekonomik. Touris te anvayi peyi-an ak infrastructu ki tap pwogrese.

Ayisyien ak etranje tap investi lajan nan peyi-a. Prezidans Maglwa-an sete yon gouvènman militè korias ak civil ladan-li, men se pat yon gouvènman kriminel menm jan ak sa ayisyien te konnen deja-yo depi Desalin.

Maglwa se nèg ki te gen bèl manyiè, ak yon bèl souri. Maglwa pat yon kriminel.Se vre Maglwa mete mesyie oposision-yo nan prizon, kon Daniel Fignole. Li fèmen jounal-yo lè yo te fè twop voye moute, li te pèmèt syndika fonksione men yo pat gen dwa fè grèv. Men rayi chen di dan-l blansh sete pli bèl epok peyi Dayiti pou lajan ki tap cikule, touris, selebrite, respè lot peyi-yo pou peyi Desalin-lan, ak la triye.

Peyi Dayiti fete 150-ièm indepandans li, wololoy, ak yon pil gwo zouzoun intènasyonal. Maglwa fè de bèl voyaj nan anpil peyi. Prezidan meriken jeneral Eisenhower resevwa-li la meson blansh. Maglwa fè bèl diskou douvan kongrè tonton Sam-lan ki chita tande.

Nan peyi Dayiti yo te koumanse rele Maglwa “apòt inion nasyonal”. Adye. Sa pa tap dire. Ak nèg d’Ayiti, depi lanne 1804, pouvwa toujou moute nan tèt-yo e yo pa janm chanje.

Kon tout lot prezidan, Maglwa aksepte zot mete-li nan koripsyion. Kon prezidan li te kontwole pit, siman, ak monopol savon. Li menm ak kèk ofysiel kon chèf la polis Makès Prospè, bati de gwo kay nan peyi-an. Maglwa te bati yon kay bò Tujo ak twa lot pli piti pèp la te rele twa bebe yo, sa ki te vle di pou twa pitit-fi li yo.

Makès Prospè li-menm se sou rout Petionvil-la li te bati palè pa-li. Makès sete yon lot militè bozò kon Maglwa, ak yon bèl buik nwè, 2 èd de kan douvan ak Makès kage a laryè. Mande bondye padon lot chofè ta double buik Makès –la, nimero 16, la polis ta kofre-w. Makès Prospè te pale sou lang , e li pat nan grenn ak pèson, men se pat yon kriminèl non plis.

Lè syklon Hazel debake Ayiti lanne 1954, sete yon malediksyon.  Koripsion ak dezod fè chanpiyon ak zepina nan tout nivo gouvènman Maglwa-an.  Anplis ak gaspiyaj èd intènasyional te voye, volè mete pyie. Gouvènman Maglwa-a ki te an penpan lanne 1950 rive pou lanne 1954 tonbe nan deblozay.

Lanne 1954 rive pou lanne 1956, ak yon ekonomi an delala, se lè sa-a tout peyi-an koumanse gen degoutans ak gouvènman jeneral sink etwal-la. Maglwa gate bagay-la net ale lè li seye chanje lespri konstitusion-an, pou li te ka rete sou pouvwa-an.

Lidè sendika, politisien, travayè anvayi la ri-an pou yo te di Maglwa bat deyè-li. Jeneral de division-an te move, li rale kanson-li douvan pale nasyonal-la nan yon parad pou li te moutre pèp la, bonda-li sete bout fè . Li dekrete lwa masial. Tout sa sete bonda nini. Lame anbake Maglwa pou peyi la Jamayik menm jan ak Estime. Yon jou pou chasè, yon jou pou jibyie.

( Pou la ptit istwa. Parantez pèsonel. Papa mwen te vizite Maglwa nan palè-an preske tou le jou kon prezidan sena. Yon jou li mennen-m avè-li e nou chita ak prezidan nan biro palè-an. Jou sa-a prezidan-an ki te te toujou gen yon bèl souri sou figu li, min-li te byien mare.

Papa mwen pa rete lontan e lè nou ale mwen mande-li de ki previen ak chèf deta-an? Li repond mwen lè Cyrius yo konsa ak move kolè, (se menm non  li te genyen pou tout prezidan-yo, Cyrius), yo konprann yo se bon dyie e se lè sa-a yo pran pli move desizyon. Se pousa nou pat rete. Prekosion pat kapon. Men se pou mwen di sa pou Pol Maglwa, li te gen bèl manyè e se pat yon asasen. Mwen tande Jan Klod Divalie se te menm jan-an tou ).

KATRYIÈM KOUT RIDO.- Period Maglwa tonbe 13 desanm lanne 1956  rive pou septanm 1957 Ayiti te tèt anba. 3 prezidan provizwa moute sou chez boure-an. Youn, jig Nemou Pyiè-Lwi demisione. De lot yo Frank Sylven ak Daniel Fignole, lame Dayiti pran bot-yo.

Divalie, anba shal, pandan tout tan sa-a tap ashte figu anpil bot sire Lame Dayiti pou yo te ka mete-li opouvwa. Militè-yo mennen kanpay elektoral-la pou Franswa Divalie te rive prezidan.

Anpil moun te kwè Divalie, yon doktè, ki te sèvi pou eradikasion pyan nan tout bwa peyi Dayiti anvan li te vin minis du travay sou prezidan Estime, te yon nèg ki ta mashe dwèt kom prezidan. Yon lidè ki pat dan fè wè tèt-li e ki te parèt san aukin ideal, motivasion, ou byien yon pwogram politik.

Lè eleksion koumanse, Divalie prezante tèt-li kon eritie direk prezidan Estime. Aprosh politik sa-a te bon pou li paske opozan-li, senatè Lwi Dejwa sete yon boujwa ki te reprezante elit milat-la.

Divalie ak benediksion Lame Dayiti pran pouvwa-an ak patizan-li yo nan sena, epi de tyiè sièj la chamb depite-an. (La ptit istwa. Parantez pèsonel. Fen rèy Maglwa, Divalie mande pou li te wè papa mwen, ki te prezidan sena pandan sis lanne Maglwa te fè sou chez boure-an.

Divalie moute lakay mwen Laboul. Chal Fonbren resevwa-li an rob de chanb. Divalie retire chapo-li, bese tèt-li e li di papa mwen: “ Sénateur, je suis venu mettre ma candidature sous votre bénédiction.” Mwen tande se nan dènyie konstitusion-an lang kreyol la vin ofysiel, kon franse.Sa se sou papyie.

Depi anvan lokipasyion mesyie politisien ayisyien--yo te tout tan ap regle zafè peyi Dayiti  nan lang kreyol-la. Apre sa, “Le Monitè” jounal ofysièl, te ekri lwa-yo an franse. Papa mwen gade Divalie ak gwo je ble-li yo e li repond Franswa: “ Mon shè, mwen pa pè, mwen paka ba-ou benediksyion.”

Lè Divalie ale, papa mwen di mwen “ou wè Divalie, se pwoshen prezidan Dayiti, se yon politisien ki fen. Mwen mande papa mwen e senatè Dejwa , ki te gen plis moun avè-li nan potoprens?  Papa mwen gade mwen e li di:     “ Ou wè Dejwa li pap jam prezidan Dayiti . Li pa konn fè politik.” 

Papa-m kontinyue: “ Lanne 1946, apre Lesko tonbe, foli pran Dejwa pou li prezidan. Li te vle poze kandidatu-li bab pou bab ak Estime ak tout deblozay, nwè ak milat, revolysion 46 la te pote. Se mwen ki te konseye-li parèt ak kandida Edgar Nere Numa, yon kandida nwè.

Dejwa gen konesans-li kon agwonom men li pa konprann anyen nan politik.  Dejwa se nèg ki renmen fè interesan pou la galri. Li ka gen kèk militè nwè ak milat avè-li, men majorite lame-an se ak Divalie li-ye. Politik-la se yon sians. “Babs”, ti non yo te konn rele Dejwa , pa nan batay,” papa mwen di mwen.

Divalie lanne 1957 rive pou 1971.- Divalie, kon tout lot prezidan ayisyien te vle chanje konstitusion-an pou li te solidifie pouvwa-li. Lanne 1961 papa doc deside viole konstitusion 1957 la. Li aboli sena ak la chanb depite . Li fè eleksyion pou yon grenn asanble lejislativ.

Kon bon elèv papa Vensan , lanne 1961 Divalie fè eleksion pou prezidan, e li pase ak  yon million 320 mil 748 vwa, kont po kann pou opozision-an. Se pat makak wè, makak fè anko. “L’élève avait dépassé le maître.” Sa pat ase pou Doc. Twa lanne apre, lanne 1964, li deklare tèt-li prezidan a vi peyi Dayiti.

Pou Divalie pat gen mal nansa paske nan listwa Dayiti, 7 chèf deta anvan-li, te fè men-m bagay–la.  Lanne 1958 twa ansyen militè milat ti-junt Maglwa-an Paskèt, Dominik, ak Pèpiyan atake palè ak kèk patriposh blan meriken Miami. Ti-moso anko yo te pran bot Divalie ki te pare pou kouri nan yon anbasad potoprens (sa se yon verite divalyeris-yo pa renmen tande.)

Chans pa Divalie anvayisè-yo te kwè yo te fin rive, yo kale wès e yo tout mouri.  Divalie, lè sa-a, menm jan ak George W. Bush apre atak 11 septanmn 2001-an, sete sèl kok ki te chante. Li refome lame-an. Li mete militè granmoun yo a la retrèt e li touye lot–yo.

Prezidan ti-joj paka fè sa Divalye te fè-an, men li fè tout demokrat politisien-yo pantan, men lwa peyi isit gen tout fos yo toujou. Divalie disparèt de militè pwofesionèl milat kon kolonel Roge Vildwen, kolonel Edwa Wa, ak pliziè lot.

Divalie parèt nan palè nasyional ak yon gad prezidansiel ki te elit lame-an. Lwayote lame sa-a sete sèlman pou papa doc. Sa pat  kont pou doc-la. Li louvri yon lame volontè sekirite nasyonal le mond antie vin konnen kon tonton makout.

Lanne 1961, de grenn lanne Divalie te opuvwa, makout te gen de fwa plis pouvwa pase lame tradisionel lontan-an. Gad prezidansiel-la Potoprens, avèk makout nan pwovens-yo vin mèt peyi-an. Divalie rafèmi pozisyon-li ak abitan nan bwa-yo. Li rekrute, mobilize bokò-yo, relijion vodou, ak la tryie. Makout-yo pat yon vre milis kon peyi Kiba, men yo taye banda-yo ak militè Divalieris-yo pou fè tout moun pantan.

( La ptit istwa. Parantèz pèsonel. Mwa jwen lanne 1959 mwen rive Cazino Intènasional yon dimansh swa Potoprens, ak yon jenn dam, yon touris merikenn leta Ohio. Li te desand hotel Ibo Lele e li te peye kob-li a lavans pou yon sware nan cazino.

Mwen te asistan manajè ajans vwayaj-la. Sè mwen se te pwopwietè. Dimansh swa pat gen guid touris pou te kondyui-li. Mwen te nan pyie travay mwen e mwen rive nan cazino avè-li.

Pandan mwen al danse avèk-li yon mereng lant, konpa potko vreman ala mod, okèss la chanje kadans la ak yon mash militè , batri, tanbou, epi chantè-an koumanse ranni Divalie! Divalie! Jenn dam-lan, yon etranjè, li pantan e li di-mwen an al chita

De tan, twa mouvman, kapitèn Monod Filip, Lietnan Jan Tassy, ak yon makout parèt sou mwen. Yo di mwen “ki-jan Fonbren ou pa danse mizik Divalie-an? Mwen di yo madanm-lan pat moun peyi-an moutre respè pou-li. Li pa konn dans sa-a. Radot. Yo brote mwen Fow Dimansh .

Kokomakak fè mikalaw ak Lietnan Jean Tassy ki fand tèt mwen ak kout makak.  Li rale 45-li e li tire sou mwen, men lwa-yo te avèk mwen, swa sa-a. Li rate. Lè mwen potko rive pou mwen te ale nan peyi san chapo.

Monod Filip di misie yo pat gen lòd palè pou yo te touye mwen. La vi sa-a dwol se pa pou nou  gen rayisman nan kè nou, na viv pli lontan.  Jodi-a fwè Lietnan Tassy, Roney, ki viv Miyami se zanmi mwen e li ede-m anpil ak istwa peyi d-Ayiti. Misie se yon nèg de byien. Fwè-li Jan, mouri kèk tan.

Pou mwen fè yon istwa ki long, kout, mwen pase yon nwit fow dimanch, dimansh swa-sa-a kouvri ak san ape domy atè sou siman, tèt mwen fand an 2 moso . Lendi yo brote-m tribinal. Jig la deklare mwen tap fè konplo kont sekirite peyi-an e li bay lod retounen-m nan prizon.

Lè mwen rive penitansyie nasyonal Divalie rele pou fè lage mwen. Divalie potko fin kanpe tout bon lanne 1959, se pousa li fè lage mwen ak entèvansion papa mwen epi madanm-mwen ki te travay anbasad meriken. Sete chans pa-mwen. Fwè-m Masèl mennen-m lopital Kanape Vè.

2 jou apre yon bonb sote nan kazino-an e yo di se fwè Fonbren yo ki te mete-bonb la, sa ki pat la verite. Mwen kite lopital Kanape Vè-an jou fèt mwen 15 jwen lanne l959 pou kouri antre nan anbasad peyi Mexik ak de fwè mwen Masèl ak Alix. Nou fè yon mwa-la ak yon jenn revolusionè ki te rele Luc B. Inosan ki te goumen pou met Divalye opouvwa.

Luk B te gen yon jounal ki te rele “Le Souverain” lè sa-a e Dok-la koupe zèb anba pye-li.  Nou kite peyi Dayiti 15 Juye lanne 1959, mwen menm ak de frè-m pou peyi Kiba ak peyi Mexik. Gen moun ki di se Divalie ki te fè mete bonb-la kon yon eskiz pou arête nou. 

CINKYÈM KOUT RIDO.- Lè Divalie etabli fos sekirite li-yo, li sèvi ak koripsion, intimidasion, pou li te fè pwop lelit pa-li, nwè ak milat. Koripsion nan indistri pou bay gouvènman-an kob, extosion, volè, ki fè sipotè politik li-yo, ki te pli pre-li, fin rish.

Sipotè Divalyeris sa-yo fè lelit lontan tradysionèl-la pantan. Swa elit tradysionèl-la te fè bèkabèss douvan yo, swa yo te fè rout pou peyi san chapo. Gen kèk ladan-yo nan elit-la ki te gen chans li bayo lese pase pou kite peyi-an.

Se Divalie pèsonelman ki te bay imigrasion peyi Dayiti lis moun ki te ka vwayaje. Divalie sete yon nèg rize, yon nèg madre, ki te suiv listwa peyi Dayiti, ki te konprann-li. Se Potoprens li te grandi men esperians doktè, li fè nan pwovens-yo, te abityue-li ak pwoblèm pèp-la, tandans pèp-la pou li gen yon papa.

Depi lè sa-a, malad-li yo, pasian li-yo, te rele-li papa doc. Se yon tit li te renmen anpil. Li te rele tèt-li papa doc avè-yo, e li te wè jan sa te fasil pou yo te fè-li konfians.

Li wè tou ki jan relijion vodou-an te jwe yon gwo wòl dan la vi pèp ayisyien-an. Divalie explwate tout bagay sila-yo, sitou relijion vodou-an. Li aprann ki jan pou pratike vodou, jis pèp-la te konsidere-l kon yon manbo. Li-te an kontak direk ak bokò-yo. Li rekonèt-yo ofysielman.

Gwo pèp-la vin pè-li kon baron Sanmdi, abiye tout-an nwè. Sa pèmèt-li realize swaf san sa-a ak rejim kriminel-li-an. Divalie sibi pliziè kriz politik depi koumansman gouvènman-li-a. Kriz sa-yo bali plis fos. Men de zou twa.

Clement Barbot 1961-1962 ki bay papa doc kont traka. Kouray 13 ti mesyie “Jenn Ayiti yo”, ki debake nan peyi-an 6 Aout 1964. 11 jenn milat, de jenn nwè. Yo tout, onè-respè, te gen grenn e yo mouri pou peyi-yo.

Milo Drouin, yon milat, ak Masèl Numa, yon nwè, Divalie exekite dèyè simtiè potoprens. Anvan Milo mouri li krashe nan figu komandan Fow Dimansh lan, Franswa Delva. Divalye ak de kriminèl kon Sentanj Bontan, Abel Jerom, disparèt yon pil fanmi milat kon Drouin,  Villedrouin, ak Sansarick.

( La ptit istwa. Parantez pèsonel. Milo Drouin ak Jeto Briè zanmi mwen, Chaly Foben, Jak ak Max Aman relasion familial, debake lakay mwen nan Queens, New York, yon de mwa anvan invasyon-an. Mwen te pwofèt jou sa-an e mwen te deklare tèt kale yo tout ta pwal mouri menm jan ak Pèpiyan, Paskèt, Dominik. Wòl CIA ak trayizon ayisyien parèy-yo pa jam klarifie jis jodi-a.) An nou kontynue.  

Papa doc vin gen konviksion Toussaint, Dessalines, Christophe, Petion, Estimé, te reincarne nan nam-li. Prezidan meriken Kennedy pat siyen avèk-li. Divalie pran kob meriken te prete-li pou peyi-an, e li te deside sèvi ak mision marin kow blan meriken-yo pou antrene makout-yo, men jan nou konnen Divalye pat fè lame tradysionel-la konfians, ki te pran bot Estime. Li pat domy blyie. Washington sispand tout asistans bay Franswa Divalie nan mitan lanne 1962.

Divalie te refize aksepte kon kondysion demand blan meriken pou yo te kontwole lajan yo tap bay-la. Divalie deklare se yon nasionalis li te ye e li renouse tout lajan meriken ta ka bali. Sispansion lajan meriken-an pat jennen pèp ayisyien, gwo chabrak Divalieris-yo te deja resevwa tout kob-la nan yon pèyi pov ak pèp-la ki pa jam wè sink. Men Divalie te parèt kon yon David la bib, ki tap goumen ak Goliat.

Divalie kontynue resevwa lot kontribisyon multilateral (lot peyi). Lè Kennedy mouri 22 Novanm ’63 Divalierist anraje-yo bwè chanpay nan palè nasyional.( La ptit istwa. Parantez pèsonèl. Fwè mwen Masèl ki mouri lenmi motel Duvalie pran rout pou peyi san chapo le 22 Desanm 1986. Prezidan Kennedy mouri 22 Novanm 1963. Gen moun ki di se wanga Divalie ki fè yo mouri dat 22-an. 22 sete nimero chans Franswa.)

SIZYÈM E DÈNYE KOUT RIDO- Apre lanmo Kennedy presyon politik sou Divalie ralanti. Se toujou konsa ak tonton Sam, sa depand ki moun, ak ki pati ki opouvwa. Washington boule ak gouvènman Divalie-an a koz Fidel Castro ki tap voye moute ak komunis nan peyi Kiba.

Mwa avril lanne 1963 Divalie antre nan yon chire pit ak Juan Bosch Gavino, prezidan dominiken. Bosch resevwa exile ayisyien-yo tèt kale pou ranvèse gouvènman Divalie-an. Divalie voye gad prezidansiel-la ak makout okipe chanselri Dominiken-lan, pou mèt anba kod yon militè ayisyien li te kwè ki te eseye kidnape pitit gason-li Jan Klod, ak piti fi-li Simone.

Prezidan Dominiken Bosch te file zepron-li e li deklare li te pare pou anvayi peyi Dayiti. Bosch voye troup dominken-yo sou fwontyiè-an. Tout moun te kwè Divalie ta pwal tonbe. Men sa pa fèt. Militè dominiken-yo te wè Bosch te gen de pyie twop a gosh.

Se Bosh ki vin tonbe ak “bouzen” l’OEA-an jan Moriso ta di, eskize lespresion, ki kase fèy kouvri sa. Apre sa Divalie mare sosis-li sou pouvwa-an nèt ale. Dapre statistik ki piblyie gen yon bon 30 mil moun ki mouri anba gouvènman kriminèl papa doc-la pou rezon politik.

Parantez pèsonèl. Sa se la verite, kelke swa vye eskiz map tande pou defand papa dok. Gen moun ki di mwen  se Lavalas ak Divalyeris kap mennen nan  peyi d-Ayiti e yo pa renmen sa map di la-a. Yo plend bay Ari Jozèf pou pa kite “ti-rouj” la pale, men ti rouj la ap vale teren, “ti rouj” la populè e li pa nan bay manti.

Onè respè, mwen regrèt, se pa politik map fè, se listwa. Mwen se la transparans nan tout koze-m yo. Prezidan Dominiken Trujillo fè anpil pou peyi-li men sete yon asasen. Pap doc pa fè yon ka bon bagay sa diktatè dominiken-an fè pou peyi pa-li, e sete yon asasen tou. Sa se yon  lot verite.

Pliziè milyie ayisyen kon politisien, aktivis, revolusionè, senp sitwayen, sitwayenn, kite peyi-an pou yo pat mouri, pou yo te ka manje. Anpil ladan ak fanmy-yo remèsyie Satan papa doc-la ki te fose-yo kite peyi-an. Jodi-an a letranje, yap mennen, e yo menm ak desandan yo ki kontan yo kite lanfè peyi Dayiti Toma-an.

Gen ayisyien tou patou sou la tè: sesa ki rele dizièm depatman-an. Gen ayisyien ki chwazi blyie rasin yo nèt ale. Non  Ayiti-an kont pou fè yo rand fyèl-yo. Gen lot kon mwen ki pap janm blyie rasin-mwen.

Twop bon moun mouri pou mwen ta blyie-yo tou akoz lot vakabon malfektè ayisyen. Jan blan franse-an konn di:   “ Tout dans la vie c’est une question de choix. Chacun son goût.” Mwen fè chwa pa-m.

BON. POU MWEN FINI ZANMI MWEN YO.- Lè Baron Samdi  Franswa Divalie tap mouri nan bra anbasadè meriken Knox, vil potoprens, li nonmen pitit-li Jan Klod, prezidan-a-vi Dayiti. Depatman deta Washington te dakò tèt kale, lelit milat-la ki te kite job leta pou li te rantre fon nan komès, yon pati nouvo klass mwayenn nwè Divalie-an ak la tryie deside pou kontynye Divalierism san papa doc, pou bienèt tèt yo ak la pè nan peyi-an.

Mezanmi, sa se yon lot istwa, revolysion 7 fevrie 1986 la. Si-m pa mouri ma fè yon lot rale sousa . Mèsi anpil pou ekout-nou jodi-a. Mèsi Ari Jozèf. Na pale lot dimansh si granmèt la vle. A vous Radio Haiti Focus.